blogradio.vn - Cái giấy tốt nghiệp đại học mà người ta vẫn gọi là bằng cử nhân đối với những đứa dân tỉnh lẻ như nó thực ra là tờ giấy mỏng tang đóng trong khung gỗ rẻ tiền mẹ nó mua ở chợ chiều. Thằng Cường không treo mà nó cuộn lại, cất trong túi áo cũ như giữ một món nợ chưa trả.

***

Xóm Mễ Trì hẻo lánh ngày ấy nổi danh cả vùng không phải vì xuất hiện nhà cao cửa rộng mà vì có một đứa được cho là có ăn học tới nơi, tới chốn. Ấy là thằng Cường – con bà Bảy bán chè đỗ đen ngoài xó chợ. Cái tên “Cường ăn học” gắn với nó từ năm mười tám tuổi, khi người làng nửa tin nửa ngờ rằng nó được cái gọi là suất học bổng lên mãi tận Hà Nội học.

“Thằng ấy mà học giỏi thì trời sập!” – bà Tư bán cá từng hét lên như vậy khi nghe tin. Cái xóm vốn xưa nay chỉ quen với việc con giai lớn lên cưới vợ rồi đi cày, con gái gả chồng, đứa nào cũng mù tịt cần chữ nghĩa gì đâu. Bà Bảy – mẹ nó – bị gọi là con dở từ cái ngày cho con nghỉ làm thợ mộc phụ để học cái ngành gọi là “xã hội học” ở một trường đại học bỏ mẹ gì đó nghe tên oách lắm mà chẳng ai đánh vần được.

Ngày Cường đặt chân lên Hà Nội trời hạ đón nó với vài cơn mưa lất phất. Bà Bảy gói cho nó hai đòn bánh chưng còn thừa từ hồi tết, thêm túi muối vừng và cái áo len cũ của ông chồng đã khuất. “Mày học làm sao cho nên người. Kẻo thiên hạ lại bảo tao điên nghe.” – bà Bảy nói

Nó ôm túi đồ miệng cười méo xệch, cái vẻ nửa thương mẹ nửa ngán ngẩm, đi học thì khổ mẹ còn không đi thì khổ cả đời nó. Vì nó biết rõ rằng có học bổng đấy, đi học đấy nhưng không có một xu dính túi thì học hành gì. Ở trọ nhưng phải chia phòng với ba thằng thợ hồ, hì hục nhậu mỗi tối. Học hành vất vả là vậy nhưng đêm về vẫn phải bưng bê ở quán nhậu để có tiền đóng nhà trọ, đóng học phí và ti tỉ những khoản vặt khác.

Cái giấy tốt nghiệp đại học mà người ta vẫn gọi là bằng cử nhân đối với những đứa dân tỉnh lẻ như nó thực ra là tờ giấy mỏng tang đóng trong khung gỗ rẻ tiền mẹ nó mua ở chợ chiều. Thằng Cường không treo mà nó cuộn lại, cất trong túi áo cũ như giữ một món nợ chưa trả.

Ngày chân ướt chân ráo ra trường không một ai thuê.

“Bằng giỏi à? Khéo em lại in nhầm! Cái ngành này bên chị… đang tinh giản!”

“Anh chờ nhé, chị nhân sự bên mình đang nghỉ sinh…”

Bước qua tháng thứ sáu thất nghiệp, Cường nhận lời làm shipper cho một ứng dụng đặt đồ ăn. Trưa đi nắng, tối dầm mưa mỗi ngày ròng rã mấy mươi cây số, mỗi đơn mười mấy nghìn. Có lần khách “bom hàng” nó ôm năm suất cơm nguội, miệng vừa nhai vừa lẩm bẩm chửi chua chát.

“Mày học cái gì mà giờ đi làm ship?” – thằng Toàn, bạn cũ học hết lớp chín rồi đi lơ xe tải, nói thế khi tình cờ gặp nhau. “Tao không có học, mà tháng này vừa mua xe SH còn sắp cưới vợ.”

Cường lững thững bỏ về nhà ngồi bó gối, rít một hơi Thăng Long rồi tự hỏi lòng: “Có phải tao sai không khi học làm người tử tế?”

Thế rồi một ngày, cơ hội vụt đến như ánh sáng cuối đường hầm. Một tổ chức phi chính phủ, nghe phong thanh là chuyên tài trợ cho trẻ em vùng cao, cần tuyển cán bộ cho dự án. Yêu cầu phải tốt nghiệp đại học ngành Xã hội học có khả năng làm việc độc lập, chịu khổ… và điều quan trọng nhất là lương đủ sống.

Nó nộp hồ sơ sau hai vòng phỏng vấn cũng được nhận.

Cường lọ mọ bắt xe trở lên miền núi, nhưng không phải về để sống mà để chứng kiến cái chết của niềm tin, của những thằng trẻ trước giờ vẫn tin vào phép màu. Ngôi trường tiểu học lợp fibro xi măng nơi nó đến làm việc có ba lớp học nhưng chỉ độc nhất một cô giáo. Trẻ con chân đất mắt toét, áo xống rách rưới có đứa mới năm, sáu tuổi đã phải cõng em ngày ba mươi cây số để đến điểm trường. Bữa trưa ngon với chúng nó là mì tôm với cơm nguội cùng bát canh nước lọc. Nhưng lạ thay chúng vẫn có sức để hát, để cười và mắt chúng sáng như những vì tinh tú trên trời.

Cường mở một lớp kỹ năng sống, viết thêm tờ đề xuất xin tài trợ từ đơn vị chủ quản. nhưng đã sáu tháng trôi qua không một đồng giải ngân. Trưởng phòng thông báo: “Dự án của chú hay đấy, nhưng thiếu tính khả thi trong việc báo cáo đầu ra. Mà như vậy thì khó được duyệt lắm” Câu nói bật ra như mũi tên lao thẳng vào những nỗ lực mà Cường cố gắng bấy lâu, nó quay sang nhìn đám trẻ đang nhảy dây trên nền đất sỏi. Tự hỏi với lòng liệu nụ cười của chúng có được gọi là một loại “đầu ra”.

Tết năm ấy nó trở về quê. Bà Bảy tóc đã bạc phân nửa, gánh chè bao nhiêu năm vẫn vậy, vẫn ngồi yên nơi xó chợ vẫn còn câu chào hàng vẫn quen thuộc: “Chè đỗ đen đây! Uống một bát mát cả lòng!”

Cường ngồi xuống bên mẹ ăn bữa cơm tất niên với canh rau dền, cá kho khô và đĩa dưa muối. Nó kể chuyện về hành trình của những đứa trẻ trên bản, chuyện về lớp học không bảng, về ánh mắt rạng rỡ khi nhận được bộ quần áo cũ, những quyển sách, quyển vở đã mòn gáy, tất cả sự khó khăn ấy chẳng khác gì những năm tháng bao cấp.

Bà Bảy im lặng một lúc, rồi bảo: “Mày đi đúng đường đấy con à. Đời này không phải ai cũng được sống và nhìn thấy điều mình tin là đúng.”

Một năm sau đó dự án bị cắt ngân sách, chỉ một chuyến xe đã chở hết vật tư quay lại thành phố, dường như nó còn chở đi cả những giấc mơ học hành và cơ hội đổi đời của lũ trẻ. Những đứa nhỏ buộc phải bỏ học, bắt đầu chuỗi ngày làm thuê theo bố mẹ của nó, ai sai gì làm đấy. Còn Cường quay lại Hà Nội tiếp tục làm công việc tự do như dịch tài liệu, dạy thêm, xin học bổng để học cao học. Nó không vang danh, không có bằng khen, thứ mà nó có chỉ là nhiều đêm thức trắng vì vắt óc mãi không ra cách giúp một gia đình học trò của nó, là dân tộc thiểu số giữ được mảnh đất mà tổ tiên để lại đã mấy đời khi không còn giấy tờ hợp pháp.

Như mọi hôm nó đọc báo đầu ngày, mắt nó sáng lên khi đọc được bài báo với tựa đề: “Chàng trai trẻ từ chối mức lương ngàn đô la để giúp trẻ em nghèo vùng cao.” Dưới bài viết xuất hiện hàng trăm bình luận khen ngợi. Nhưng cũng nhiều kẻ cho rằng: “Mày rảnh quá đấy à, lo cho thân mình chưa xong mà bày đặt cứu nhân với chẳng độ thế, từ bi vậy thì có khi chết được làm phật đấy.”

Cường đọc xong cười ha hả bởi nó hiểu làm người tử tế đôi khi chẳng cần anh nào biết cũng chẳng cần chị nào đứng mà vỗ tay cổ vũ.

Ngày bà Bảy qua đời nó ngồi trằn trọc cả đêm bên mộ mẹ, hứng chịu đủ cảm giác mồ côi, lần này nó đau hơn khi tiễn bố nó đi. Trời bỗng trở gió, tro trong bát hương quyện vào khói nhang bay nghi ngút. Cường rút trong túi áo ra tờ giấy đã nhàu ghi bằng đại học, mở ra đặt lên mộ mẹ rồi chua cay mà nói:

“Mẹ à, con chưa giàu nhưng con không ăn cắp. Chưa giỏi, nhưng không gian trá. Cũng chưa thành công, nhưng con không thẹn, không nhục với cái chữ mẹ đã cố gắng gom góp cho con đi học.”

Trong một lần nói chuyện với học sinh nghèo tại tỉnh Hà Giang, có đứa trẻ hỏi: “Chú ơi, học giỏi có giàu được không?” Cường lặng đi một lúc nhớ đến chuỗi ngày mà nó cực khổ tới giờ rồi nói: “Không chắc giàu, nhưng chắc chắn không hèn.” Lũ trẻ gật đầu. Cường hiểu, chính trong khoảnh khắc ấy, “ăn học” không còn là cái danh bị dè bỉu mà là ngọn nến le lói với thứ ánh sáng nhỏ bé nhưng kiên định để nó dám tự do giữa cuộc đời đầy bão trong bóng tối.

Đà Lạt, 2025

© Thành Hoàng Trung - blogradio.vn

Mời xem thêm chương trình:

Gặp Được Anh Giữa Cuộc Đời Bao La Rộng Lớn | Radio Tâm Sự